Konak: Bir Saat Kulesinin Etrafında Dönen İlçe

Bir şehrin merkezini bulmak istiyorsanız, oradaki insanların "orada buluşalım" dediği yere bakın. İzmir'de bu yer Saat Kulesi'nin önü. Ama Konak'ı sadece bir buluşma noktası sanmak, burasının katman katman biriken hikâyesini gözden kaçırmak olur — bir sokağın kıvrımında antik bir limanın izini taşıyan bir çarşı, birbirine sırt sırta vermiş dokuz sinagog, ve şehri küle çeviren bir yangının üzerine yeniden kurulmuş bir merkez.

Konak neresi, Kemeraltı ve Alsancak'la ilişkisi ne?

Şaşırtıcı ama doğru: Konak, 1988'e kadar bağımsız bir ilçe bile değildi. İzmir'in il merkeziydi, ayrı bir idari birim olarak tanımlanmamıştı. Büyükşehir belediyeleri kurulduktan sonra il merkezlerinde de ilçe oluşturulması gerekince, 1987'de çıkan bir kanunla Konak ilçe statüsü kazandı ve 1988'de fiilen çalışmaya başladı.

Bugün "İzmir merkez" denince akla gelen birçok yer Konak sınırları içinde. Kemeraltı tarihi çarşısıyla, Alsancak Kordon'u ve sahil hattıyla, Basmane ise tarihi garı ve eski mahalle dokusuyla öne çıkıyor.

Alsancak, Kordon'un ve sahil şeridinin bulunduğu, eski adı Darağaç Burnu (sonra Punta) olan kuzey mahalle. Basmane, tarihi garıyla tanınan bir diğer mahalle. Üçü de, idari olarak, Konak'ın bir parçası — birbirinden ayrı ilçelermiş gibi düşünülmemeli.

Saat Kulesi'nin gerçek hikâyesi ne, kim yaptırdı?

İnternette Saat Kulesi'nin mimarı konusunda epey karışıklık var; bazı kaynaklar Eyfel Kulesi'nin mimarı Gustave Eiffel'i, bazıları başka bir Türk mimarı işaret ediyor. İkisi de yanlış. Kuleyi tasarlayan, Fransız kökenli Levanten mimar Raymond Charles Péré.

Hikâye şöyle: 1900'de, Sultan II. Abdülhamid'in tahta çıkışının 24. yıldönümü kutlamaları sırasında temeli atıldı. İnşaat 1901 Ağustos'unda tamamlandı, resmi açılış ise padişahın 25. cülus yıldönümüne denk gelen 1 Eylül 1901'de yapıldı. Masrafların bir kısmı İzmirlilerin kendi aralarında topladığı bağışlarla karşılandı. Kulenin üzerindeki saat mekanizmasının, dönemin Alman İmparatoru II. Wilhelm tarafından hediye edildiğine dair kayıtlar var — kesin değil ama yaygın kabul gören bir bilgi. 25 metre yükseklikte, dört katlı, sekizgen planlı kule bugün hâlâ çalışıyor; 1974'teki depremde hasar görüp bir süre durmuş olsa da.

Kemeraltı'nın Yahudi mirası nedir, Havra Sokağı ne anlatıyor?

Kemeraltı'nda dolaşırken fark etmeyebilirsiniz ama çarşının göbeğinde, Havra Sokağı çevresinde, dünyada eşi az bulunur bir yoğunlukta bir miras saklı: dokuz sinagog, dördü birbirine bitişik olacak şekilde inşa edilmiş. 15. yüzyıldan beri Yahudi mahallesi olan bu bölge, İspanya ve Portekiz'den sürülen Sefarad Yahudilerinin Osmanlı topraklarına yerleşmesiyle canlanmış.

Her sinagogun kendi hikâyesi var. Şalom Sinagogu'nun önünde, 1841'de mahalleyi küle çeviren büyük yangının mucizevi şekilde durduğu söyleniyor — bu anlatı, sinagogun girişindeki mermer yazıtta hâlâ okunabiliyor. Etz Hayim, adı "hayat ağacı" anlamına gelen ve kentin en eski sinagogu olduğu düşünülen yapı. Sinyora Sinagogu ise adını, kurucusu Dona Gracia Nassi'nin halk arasındaki lakabından (Sinyora, "hanımefendi") alıyor.

Şu anda İzmir Yahudi Kültür Mirası Projesi kapsamında bu dokuz yapının restore edilip bir açık hava müzesi rotası olarak ziyarete açılması hedefleniyor; bazı sinagoglar hâlâ ibadete açık, bazıları ise restorasyon bekliyor.

Konak'ta gezilecek yerler nelerdir?

Sabahı Kemeraltı Çarşısı'nda geçirmek klasik bir başlangıç; hanları, dar sokakları ve yüzyıllık esnaf kültürüyle kaybolmaya değer bir yer. Çarşının hemen kenarında Kızlarağası Hanı, avlusunda kahve içmek için iyi bir mola noktası.

Saat Kulesi'nin bulunduğu Konak Meydanı, hemen yanı başındaki çini kaplı Yalı Camii ile birlikte şehrin sembol köşesi. Meydandan birkaç adım ötede Smyrna Agorası — Roma döneminden kalma, kentin idari ve ticari merkeziydi.

Kadifekale'ye çıkmak, hem antik kentin ilk kuruluş noktasını görmek hem de körfezin tamamına hakim bir manzara için değerli. Tarihi Asansör, yamaç ile sahili birbirine bağlayan, üst terasından gün batımı manzarası sunan bir diğer sembol.

Kordon'a inip Alsancak'ta yürümek, Konak'ın daha modern yüzünü görmek için iyi bir tamamlayıcı; sahil şeridi, Cumhuriyet Meydanı ve akşamüstü kalabalıklaşan çim alanları burada.

Konak'ta 1922 yangınının izleri var mı?

Var, ama görmesi kolay değil — çünkü kentin bugünkü dokusunun büyük kısmı doğrudan bu yangının sonucu. 9 Eylül 1922'de Türk Ordusu şehre girip işgali sona erdirdi; ama dört gün sonra, 13 Eylül'de Basmane'de başlayan bir yangın, 260 hektarlık bir alanda 20 binden fazla ev ve işyerini kül etti. Yangının nasıl ve kimin eliyle başladığı, tarihçiler arasında hâlâ tartışmalı bir konu; bu sayfada bir taraf tutmuyoruz. Ama sonucu net: bugün Konak'ta gördüğünüz modern cadde dokusunun büyük kısmı, bu felaketten sonra yeniden planlanarak inşa edildi. Kemeraltı'nın eski dokusu ise yangından nispeten daha az etkilenen bölgelerden biri olduğu için hâlâ ayakta.

Konak'ta ne yenir, nerede yenir?

Kemeraltı'nın sokak lezzetleri klasik: boyoz, gevrek, kumru, ve akşamüstü midye tezgahları. Kızlarağası Hanı'nın avlusunda Türk kahvesi içmek çarşı gezisinin bir parçası haline gelmiş. Alsancak tarafına geçtiğinizde ise mutfak biraz değişiyor — üçüncü nesil kafeler, kruvasancılar ve pizzacılar burada yoğunlaşıyor; Kordon boyunca uzanan çimenlik alanlar, akşam güneşine karşı paket yemek yemek için İzmirlilerin en sevdiği yer.

Konak'a nasıl gidilir?

Konak'a ulaşmak İzmir içindeki en kolay iş — metro, tramvay, vapur ve otobüs hatlarının neredeyse tamamı buraya bağlanıyor. Metro ile Konak durağında inmek merkeze en hızlı yol. Vapurla gelmek isteyenler için Pasaport ve Konak iskeleleri, Karşıyaka ve Bostanlı taraflarından düzenli seferlerle bağlı. İzmir'in diğer ilçelerinden gelenler için de ulaşım seçenekleri oldukça fazla; metro, tramvay, vapur ve otobüs hatları Konak çevresinde birbirine bağlanıyor.

Konak'a ne zaman gidilmeli?

Konak bir tatil beldesi değil, İzmir'in her mevsim canlı kalan merkezi. Yaz akşamları Kordon ve Kemeraltı en hareketli haline geliyor; kış aylarında ise çarşı ve tarihi mekanlar kalabalıktan biraz daha uzak, daha sakin gezilebiliyor. Gün içinde gitmek isteyenler için sabah saatleri Kemeraltı'nı henüz kalabalıklaşmadan gezmek için ideal.

Konak'ta bir günde ne yapılır?

Sabahı Kemeraltı'nda başlatıp Kızlarağası Hanı'nda kahve molası vermek, ardından Saat Kulesi ve Yalı Camii çevresinde gezinmek, öğleden sonra Kadifekale'ye çıkıp körfezi izlemek, akşamüstü de Kordon'a inip gün batımını Alsancak sahilinden görmek — Konak'ı bir günde özetleyen klasik bir rota.

Konak'ta nerede kalınır?

Alsancak, sahile yakınlığı ve kafe kültürüyle konaklama açısından en popüler bölge. Kemeraltı ve çevresi, tarihi dokuya yürüme mesafesinde kalmak isteyenler için uygun. Basmane, tren garına yakınlığıyla özellikle şehirlerarası seyahat edenler için pratik bir seçim. Uygun tarihte konaklama için Tatilox üzerinden rezervasyon yapabilirsiniz.

Konak kimler için uygun?

İzmir'in tarihi merkezini, çarşı kültürünü ve sahil hayatını aynı gezide görmek isteyenler için Konak iyi bir başlangıç noktası. Kısa bir İzmir ziyaretinde vaktiniz sınırlıysa, şehri özetleyen en yoğun bölge burası. Sakin ve tatil temposunda bir deneyim arayanlar içinse İzmir'in sahil ilçeleri (Çeşme, Urla,  Foça gibi) daha uygun olabilir — Konak'ın enerjisi kesintisiz bir şehir hayatından geliyor.

Konak hakkında bilinmesi gerekenler

• Kemeraltı, Alsancak ve Basmane ayrı ilçeler değil, hepsi Konak'a bağlı mahalleler; konaklama ararken bu ayrımı bilmek işinizi kolaylaştırıyor.
• Kemeraltı'nın dar sokakları özellikle hafta sonu öğleden sonraları oldukça kalabalıklaşıyor; sakin bir gezi için sabah saatlerini tercih edebilirsiniz.
• Kemeraltı'ndaki sinagogların bir kısmı hâlâ aktif ibadete açık; ziyaret ederken bu hassasiyeti göz önünde bulundurmak gerekiyor.
• Kadifekale'ye çıkışta rahat ayakkabı işinizi kolaylaştırır; yokuş biraz uzun sürebiliyor.
• Müze ve ören yeri giriş bilgileri değişebiliyor; ziyaret öncesi güncel bilgiyi teyit etmekte fayda var.